Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος.

 

Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι περίοδος μετανοίας, περίοδος κατά την οποία η πέτρινη καρδιά μας πρέπει, με τη χάρη του Θεού να γίνει σάρκινη, και από αναίσθητη να γίνει αισθαντική, από ψυχρή και σκληρή να γίνει ζεστή και ανοιχτή προς τους άλλους και, κυρίως, προς τον Ίδιο τον Θεό.

Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι καιρός ανανέωσης, όπου καθετί -όπως γίνεται την άνοιξη- κάνει μία καινούρια αρχή· και η ανήλια ζωή μας ζωντανεύει και πάλι με όλη την ένταση την οποία ο Θεός μπορεί να δώσει σ’ εμάς τους ανθρώπους, κάνοντάς μας διά των Αχράντων Μυστηρίων και των πλούσιων δωρεών Του κοινωνούς του Αγίου Του Πνεύματος, κοινωνούς θείας φύσεως.

Είναι εποχή συμφιλίωσης και η συμφιλίωση είναι χαρά: η χαρά του Θεού και η δική μας χαρά – ένα νέο ξεκίνημα!

Σήμερα είναι η ημέρα του Αγίου Ιωάννου της Κλίμακος και θέλω να σας διαβάσω μερικές δικές του φράσεις, τόσο σχετικές με την ιδιαιτερότητα της περιόδου που διάγουμε:

«Η μετάνοια, δηλαδή η επιστροφή μας στον Θεό, είναι ανανέωση του βαπτίσματός μας είναι ανανέωση της συνθήκης μας με τον Θεό, της υπόσχεσής μας να αλλάξουμε τη ζωή μας. Είναι περίοδος κατά την οποία μπορούμε να αποκτήσουμε την ταπείνωση, η οποία είναι ειρήνη· ειρήνη με τον Θεό, ειρήνη με τον εαυτό μας, ειρήνη με όλο τον κτιστό κόσμο. Η μετάνοια γεννιέται από την ελπίδα, όταν δηλαδή απορρίψουμε την απόγνωση. Και εκείνος που μετανοεί, είναι κάποιος που αξίζει την καταδίκη – ωστόσο αναχωρεί από το δικαστήριο χωρίς ντροπή, επειδή η μετάνοια είναι η ειρήνη μας με τον Θεό. Κι αυτό επιτυγχάνεται μέσα από μία ζωή αντάξια, που αποξενώθηκε από τις αμαρτίες που διαπράτταμε στο παρελθόν. Μετάνοια είναι το καθάρισμα της συνειδήσεώς μας. Μετάνοια σημαίνει ολοκληρωτική απαλλαγή από τη λύπη και τον πόνο».

Κι αν αναρωτηθούμε πώς θα το πετύχουμε αυτό, πώς θα φθάσουμε εκεί, πώς μπορούμε να ανταποκριθούμε στον Θεό που μας δέχεται όπως ο Πατέρας της παραβολής δέχθηκε τον άσωτο γιό του, σ’ ένα Θεό που μας περιμένει με λαχτάρα και που ενώ Τον απορρίψαμε Εκείνος δεν απομακρύνθηκε ποτέ από κοντά μας, αξίζει να ακούσουμε αυτά τα λίγα λόγια για την προσευχή:

«Στην προσευχή μη χρησιμοποιείτε επιτηδευμένες λέξεις, διότι, συχνά το απλό και ανεπιτήδευτο ψέλλισμα των παιδιών είναι εκείνο που ευφραίνει τον ουράνιο Πατέρα μας. Όταν μιλάτε στον Θεό, μην προσπαθείτε να πείτε πολλά, διότι διαφορετικά, ο νους, αναζητώντας τις λέξεις θα χαθεί σ’ αυτές. Η μία λέξη που ψιθύριζε ο Τελώνης του έφερε το έλεος του Θεού· μία λέξη γεμάτη πίστη έσωσε τον ληστή πάνω στον Σταυρό. Η ποικιλία των λέξεων όταν προσευχόμαστε διασκορπίζει τον νου και εξάπτει τη φαντασία. Η μία λέξη που απευθύνουμε στον Θεό συμμαζεύει τον νου στην παρουσία Του. Κι αν στην προσευχή σου, αυτή η μία λέξη σε αγγίζει μέσα σου, αν τη νιώθεις βαθιά, μείνε σ’ αυτήν, μείνε, γιατί κάτι τέτοιες στιγμές ο φύλακας Άγγελός μας προσεύχεται μαζί μας, επειδή είμαστε αληθινοί με τον εαυτό μας και με τον Θεό».

Ας μην ξεχάσουμε τα λόγια αυτά του Αγίου Ιωάννου της Κλίμακος, ακόμη κι αν ξεχάσουμε τα δικά μου σχόλια που για ευκολία δική σας πρόσθεσα, ώστε να γίνει το κείμενο ευκολότερα κατανοητό. Ας θυμόμαστε τα λόγια του, γιατί ήταν άνθρωπος που ήξερε τι σημαίνει να στρέφεσαι στον Θεό, να μένεις στον Θεό, να είσαι η χαρά του Θεού και να ευφραίνεσαι εν Αυτώ. Μας προσφέρεται αυτή την περίοδο, καθώς ανεβαίνουμε προς τις ημέρες του Πάθους, ως παράδειγμα του τι μπορεί να κάνει η χάρη του Θεού για να μεταμορφώσει έναν απλό και συνηθισμένο άνθρωπο σε φως του κόσμου.

Ας μάθουμε απ’ αυτόν, ας ακολουθήσουμε το παράδειγμά του, ας χαρούμε βλέποντας πώς μπορεί να εργαστεί η δύναμη του Θεού μέσα στον άνθρωπο και, με πίστη, με εμπιστοσύνη, με χαρά θριαμβική αλλά και ειρηνική ας ακολουθήσουμε τη συμβουλή του, ας ακούσουμε τον Θεό να μας παρακαλεί να βρούμε τον δρόμο της ζωής και να μας λέει ότι μαζί μ’ Αυτόν και εν Αυτώ όντως θα ζήσουμε, επειδή Αυτός είναι η Αλήθεια και η οδός και η Αιώνιος Ζωή.

Anthony Bloom, Στο φως της κρίσης του Θεού: Πορεία από το Τριώδιο στην Ανάσταση, 1η έκδοση, εκδ. Εν πλω, Αθήνα, 2009

 

Μετάνοια: Μια μεγάλη κατανόηση.

 

Τι σημαίνει μετάνοια; Συνήθως θεωρείται ως θλίψη για την αμαρτία, ένα αίσθημα ενοχής, μια αίσθηση στενοχώριας και τρόμου για τις πληγές που προκαλέσαμε στους άλλους και στον εαυτό μας. Μια τέτοια άποψη όμως είναι επικίνδυνα ατελής.

Η στενοχώρια και ο τρόμος υπάρχουν πράγματι συχνά στη βίωση της μετάνοιας, αλλά δεν είναι ολόκληρη η μετάνοια, δεν αποτελούν καν το σπουδαιότερο τμήμα της. Αν θεωρήσουμε όμως κατά τρόπο κυριολεκτικό τον όρο μετάνοια, τότε θα βρεθούμε πιο κοντά στην καρδιά του ζητήματος. Μετάνοια σημαίνει «αλλαγή του νου»: όχι απλώς λύπη για το παρελθόν, αλλά μια θεμελιώδης μεταμόρφωση της όρασής μας, ένας νέος τρόπος να βλέπουμε τον εαυτό μας, τους άλλους και τον Θεό – σύμφωνα με τον Ποιμένα του Ερμά, είναι «μια μεγάλη κατανόηση». Μια μεγάλη κατανόηση και όχι, αναγκαστικά, μια συναισθηματική κρίση. Η μετάνοια δεν είναι ένας παροξυσμός τύψεων και αυτο-οικτιρμού, αλλά μεταστροφή, επανοτοποθέτηση του κέντρου της ζωής μας στην Αγία Τριάδα. Ως «νέος νους», ως μεταστροφή και επανατοποθέτηση του κέντρου της ζωής, η μετάνοια είναι κάτι το θετικό, και όχι αρνητικό. «Μετάνοιά εστι θυγάτηρ ελπίδος, και άρνησις ανελπιστίας», λέγει ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος. Δεν είναι απελπισία, αλλά σφοδρή αναμονή, δεν είναι το αίσθημα πως κάποιος έφτασε σε αδιέξοδο, αλλά ο τρόπος με τον οποίο θα βγει απ’ αυτό. Δεν είναι αυτομίσος, αλλά επιβεβαίωση του αληθινού μου εαυτού, του δημιουργημένου κατ’ εικόνα Θεού. Μετάνοια σημαίνει πως κοιτάζω, όχι προς τα κάτω, στις δικές μου ελλείψεις, αλλά προς τα πάνω, στην αγάπη του Θεού, όχι προς τα πίσω αυτομεμφόμενος, αλλά προς τα εμπρός με εμπιστοσύνη. Μετάνοια είναι να βλέπω όχι το γιατί απέτυχα να γίνω κάτι, αλλά τι ακόμη μπορώ να γίνω με τη Χάρη του Χριστού.

Όταν η μετάνοια ερμηνευθεί μ’ αυτήν τη θετική έννοια, δεν θεωρείται πλέον μια απλή πράξη, αλλά μια συνεχής στάση. Στην προσωπική εμπειρία κάθε ανθρώπου υπάρχουν αποφασιστικές στιγμές μεταστροφής, στην παρούσα όμως ζωή το έργο της μετάνοιας παραμένει πάντα ανολοκλήρωτο. Η μεταστροφή ή η επανατοποθέτηση του κέντρου της ζωής μας πρέπει συνεχώς να ανανεώνεται, μέχρι τη στιγμή του θανάτου, όπως το κατανόησε ο αββάς Σισωής, «η αλλαγή του νοός» πρέπει να είναι όλο και πιο ριζική, και η «μεγάλη κατανόηση» όλο και πιο βαθιά. Σύμφωνα με τον άγιο Θεοφάνη τον Έγκλειστο, «η μετάνοια είναι η αφετηρία και ο θεμέλιος λίθος της νέας ζωής μας εν Χριστώ, και πρέπει να είναι παρούσα όχι μόνο στην αρχή αλλά σε όλη τη διάρκεια της ζωής μας, και να αυξάνεται καθώς μεγαλώνουμε».

Ο θετικός χαρακτήρας της μετάνοιας γίνεται προφανής όταν σκεφτούμε τι προηγείται των λόγων του Χριστού που ήδη αναφέραμε, «μετανοείτε, ήγγικε γάρ η Βασιλεία των Ουρανών». Στον προηγούμενο στίχο ο ευαγγελιστής παραθέτει τον στίχο 9, 2 του Ησαΐα: «ο λαός ο πορευόμενος εν σκότει, ἴδετε φως μέγα· οι κατοικούντες εν χώρᾳ και σκιά θανάτου, φως λάμψει ἐφ᾿ υμάς». Αυτό είναι το άμεσο πλαίσιο της εντολής του Κυρίου για μετάνοια: προηγείται η αναφορά στο «μέγα φως» που ανέτειλε γι’ αυτούς που βρίσκονται στο σκοτάδι, και ακολουθείται από μια άλλη αναφορά για την εγγύτητα της Βασιλείας του Θεού. Η μετάνοια, λοιπόν, είναι μια φώτιση, μια μετάβαση από το σκότος στο φως, μετάνοια σημαίνει να ανοίξουμε τα μάτια μας στη θεϊκή ακτινοβολία, όχι να καθόμαστε θλιμμένοι στο λυκόφως, αλλά να χαιρετούμε την αυγή που έρχεται. Η μετάνοια έχει επίσης εσχατολογικό χαρακτήρα, είναι ένα άνοιγμα προς τα Έσχατα, που δεν βρίσκονται απλώς στο μέλλον, αλλά είναι ήδη παρόντα, το να μετανοούμε σημαίνει να αναγνωρίζουμε πως η Βασιλεία των Ουρανών βρίσκεται εν τω μέσω ημών, και λειτουργεί ανάμεσά μας, και ότι αν αποδεχτούμε τον ερχομό της Βασιλείας, όλα τα πράγματα θα γίνουν καινούρια για μας.

Η σύνδεση της μετάνοιας και της έλευσης του μεγάλου φωτός είναι ιδιαίτερα σημαντική. Μέχρι να δούμε το φως του Χριστού, δεν μπορούμε να δούμε πραγματικά τις αμαρτίες μας. Όσο ένα δωμάτιο παραμένει σκοτεινό, λέγει ο επίσκοπος Θεοφάνης ο Έγκλειστος, δεν προσέχουμε τη βρωμιά, όταν όμως φέρουμε ένα δυνατό φως στο δωμάτιο – όταν δηλαδή, σταθούμε μπροστά στον Χριστό στην καρδιά μας -, μπορούμε να διακρίνουμε κάθε μόριο σκόνης. Το ίδιο συμβαίνει και με τον χώρο της ψυχής μας. Η σειρά δεν είναι να μετανοήσουμε πρώτα και μετά να γνωρίσουμε τον Χριστό, μόνο όταν το φως του Χριστού έχει ήδη εισχωρήσει, ως ένα βαθμό, στη ζωή μας, αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε αληθινά την αμαρτωλότητά μας. […]
Αυτή είναι λοιπόν η αρχή της μετάνοιας: ένα όραμα ομορφιάς, όχι ασχήμιας: μια συνειδητοποίηση της δόξης του Θεού, και όχι της δικής μου ρυπαρότητας. «Μακάριοι οι πενθούντες, ότι αυτοί παρακληθήσονται» (Ματθ. 5, 4), η μετάνοια εκφράζει όχι απλώς το πένθος για τις αμαρτίες μας, αλλά και την «παρηγοριά» ή «παράκληση» που προέρχεται από τη βεβαιότητα της συγχώρεσης του Θεού. Η «μεγάλη κατανόηση» ή «αλλαγή του νοός» που σημαίνει η μετάνοια, συνίσταται ακριβώς σε τούτο: στην αναγνώριση ότι το φως λάμπει στο σκοτάδι, και πως το σκοτάδι δεν καταπίνει το φως (Ιωάν. 1, 5). Μετάνοια, με άλλα λόγια, είναι η αναγνώριση πως υπάρχει καλό όπως και κακό, αγάπη όπως και μίσος και είναι η βεβαίωση πως το καλό είναι δυνατότερο, είναι η πίστη στην τελική νίκη της αγάπης. Μετανοών είναι εκείνος που δέχεται το θαύμα πως ο Θεός έχει τη δύναμη να συγχωρεί αμαρτίες. Άπαξ και δεχθούμε τούτο το θαύμα, το παρελθόν δεν αποτελεί πλέον βάρος ανυπόφορο, γιατί πια δεν πιστεύουμε πως το παρελθόν είναι αμετάκλητο. Η θεϊκή συγγνώμη σπάζει την αλυσίδα του αιτίου και αιτιατού και λύνει τους κόμβους στην καρδιά μας, που από μόνοι μας δεν μπορούμε να τους λύσουμε.

Υπάρχουν πολλοί που αισθάνονται θλίψη για τις περασμένες πράξεις τους, αλλά ποιοι λένε στην απόγνωσή τους: «δεν μπορώ να συγχωρήσω τον εαυτό μου για όσα έχω κάνει». Ανίκανοι να συγχωρήσουν τον εαυτό τους, αδυνατούν να πιστέψουν πως συγχωρήθηκαν από τον Θεό, όπως και από άλλους ανθρώπους. Αυτοί οι άνθρωποι, παρά την ένταση της αγωνίας τους, δεν έχουν ακόμη μετανοήσει σωστά. Δεν έχουν αποκτήσει ακόμη τη «μεγάλη κατανόηση», δια της οποίας ο άνθρωπος γνωρίζει πως στο τέλος η αγάπη θα νικήσει. Δεν έχουν ακόμη υποστεί τη «μεταστροφή του νου», όπως δηλώνεται στη φράση, «είμαι δεκτός από τον Θεό, αυτό που απαιτείται από μένα είναι να δεχθώ το γεγονός πως είμαι δεκτός». Αυτή είναι η ουσία της μετάνοιας.

 

Κάλλιστος Ware  Επίσκοπος Διοκλείας Από το βιβλίο : Η Εντός ημών Βασιλεία.

Η άσκηση.

 

Η άσκηση δεν είναι κάτι δημοφιλές, το ξέρουμε. Για την ακρίβεια, είναι όταν εξυπηρετεί δικούς μας σκοπούς. Δηλαδή κάνω άσκηση γιατί θέλω να πετύχω έναν στόχο αθλητικό ας πούμε, ζορίζομαι, τρώω ορισμένα φαγητά, ή προπονούμαι, ή όταν θέλω να χάσω μερικά κιλά ή διάφορα πράγματα. Τότε και πάλι δημοφιλής δεν είναι αλλά την φέρνουμε εις πέρας, γιατί πιστεύουμε σ' αυτούς τους στόχους, τούς αγαπάμε.

Η άσκηση, όμως, η εκκλησιαστική, δηλαδή οι προτάσεις ζωής που κάνει η Εκκλησία μας για να διορθωθούμε στα πάθη μας ο καθένας, και περιλαμβάνει αυτό που λέμε γενικότερα άσκηση με όλες τις μορφές (ως προς το φαγητό είναι η νηστεία, ως προς τα σεξουαλικά είναι η εγκράτεια, ως προς τον εγωισμό είναι η ταπείνωση, ως προς την μνησικακία γίνεται η συγχώρεση κ.τ.λ., όλα αυτά είναι άσκηση) δεν είναι εύκολη, γίνεται με κόπο. Και το να κάνεις προσευχή είναι άσκηση και το να σηκωθείς να πας Εκκλησία την Κυριακή το πρωί είναι άσκηση.

Λοιπόν, όλα αυτά δεν είναι δημοφιλή, κατά τη γνώμη μου, - επειδή μεταφέρουμε μέσα μας μια στρεβλή έννοια της εντολής. Δηλαδή αυτά όλα τα ονομάζουμε εντολές του Θεού αλλά κουβαλάμε μία λανθασμένη έννοια της εντολής επειδή κρίνουμε με τα ανθρώπινα δεδομένα. Όταν δίνει εντολή ένας άνθρωπος που είναι ανώτερος μας δεν είναι κάτι που μάς ενθουσιάζει. Ούτε ως παιδιά ήταν η καλύτερή μας να ακούμε εντολές των γονέων μας, ούτε τώρα του προϊσταμένου μας. Κάθε εντολή που έρχεται άνωθεν δημιουργεί αντίδραση και δυσπιστία, ένα αίσθημα καταπίεσης.

Υπάρχει κάτι πολύ διαφορετικό με τις εντολές του Θεού που όταν υπακούμε σ' αυτές προκύπτει η άσκηση. Στην Φιλοκαλία ένα κείμενο του 5ου αιώνα, του Αγ. Μάρκου του ασκητή, γράφει: «Ο Χριστός είναι κρυμμένος μέσα στις εντολές». Από όσο μπορώ να ξέρω από τα θεολογικά κι εκκλησιαστικά πράγματα, ουσιαστικά έχει μείνει ασχολίαστη αυτή η φράση. Κι άλλοι είπαν, με τελευταίο σταθμό το γέροντα Σωφρόνιο Σαχάρωφ, ο οποίος έγραψε ξεκάθαρα, στην ίδια γραμμή με το χωρίο αυτό, πως οι εντολές του Θεού είναι οι ενέργειες του Θεού. Δηλαδή είναι ο Ίδιος ο Θεός διότι οι ενέργειες του Θεού είναι ο άκτιστος Θεός κατεβαίνοντας στον κόσμο.

Ο Θεός, λέει, είναι ένα Φως απρόσιτο, το οποίο όμως γίνεται αντιληπτό στο επίπεδό του κόσμου, του αισθητού κόσμου στον οποίο ζούμε, με την μορφή εντολών. Και όταν κανείς αγωνίζεται να τηρήσει τις εντολές, ανακαλύπτει το Θεό που είναι μέσα σε αυτές. Αυτός είναι ένας εντελώς άλλος ορισμός της εντολής του Θεού, αλλάζει εντελώς την προοπτική, διότι δεν υπακούς πια σε μία εντολή που είναι λόγια αλλά υπακούς σε ένα Πρόσωπο το οποίο διά της υπακοής συναντάς, το Πρόσωπο του Χριστού.

Αλλά γιατί να μην εμφανίζονται οι ενέργειες του Θεού, ο Ίδιος ο Θεός δηλαδή, μπροστά μας με μια πιο ελκυστική μορφή αλλά εμφανίζεται με τη μορφή των εντολών; Αυτό οφείλεται στην ατέλειά μας. Η ατέλεια της ανθρώπινης φύσης κάνει ώστε αυτό που αντιλαμβανόμαστε από το Θεό να μπορούμε να το προσλάβουμε με το μυαλό μας αρχικά μόνο ως εντολή. Μιλάμε τώρα για συγκεκριμένες εντολές που βρίσκονται μέσα στα Ευαγγέλια, έτσι; «Αγαπάτε τοις εχθρούς υμών». «Ὁ υψών εαυτόν ταπεινωθήσεται και ο ταπεινών εαυτόν υψωθήσεται» κ.τ.λ.

Μόλις αρχίσεις να τηρείς τις εντολές (για την ακρίβεια όχι αμέσως γιατί υπάρχει κι ένα ζόρι στην αρχή, σ' αφήνει να δουλέψεις λίγο, να ζοριστείς και να Τον εμπιστευθείς κιόλας, είναι και θέμα πίστης), μετά όμως από ένα χρονικό διάστημα αρχίζει να σου αποκαλύπτεται ο Χριστός. Κι αυτό γίνεται βέβαια όχι με τα αισθητά μάτια, αλλά με έναν τρόπο τον οποίο καταλαβαίνει η καρδιά του ανθρώπου. Αρχίζει να αντιλαμβάνεται τη συνάντηση με το Χριστό. Αρχίζει να φανερώνεται ο Χριστός στη ζωή του. Γι' αυτό μετά σιγά-σιγά αλλάζει η αίσθηση της εντολής, δηλαδή μειώνεται η αίσθηση ότι τηρώ μια εντολή. Γίνεται συνάντηση με ένα Πρόσωπο το οποίο εμπιστεύεσαι.

Ίσως αυτό εκφράζει ο Απόστολος Πέτρος όταν πλησίαζαν στην ακτή μη έχοντας πιάσει τίποτα, πολύ στενοχωρημένοι, και ήταν ο Χριστός στην ακτή, και τούς λέει «Πηγαίνετε και ρίξτε τα δίχτυα εκεί πέρα», και πετάγεται ο Πέτρος εξ ονόματος των άλλων μαθητών, και Του απαντά «Όλη νύχτα κουραστήκαμε και δεν πιάσαμε κάτι αλλά επειδή το λες Εσύ θα το κάνουμε». Κι όταν πήγαν και τα έριξαν δεν μπορούσαν να τα σηκώσουν μετά και φώναξαν ώστε να πάει κι άλλο πλοίο κοντά και εντέλει μπόρεσαν να κρατήσουν μαζί τα δίχτυα που ήταν γεμάτα από ψάρια. Ο Πέτρος και οι άλλοι ήταν πολύ έμπειροι ψαράδες, όμως απάντησε: «Αλλά επειδή το είπες Εσύ θα το κάνουμε». Αυτή είναι η προσωπική σχέση με το Χριστό που Τον εμπιστεύεσαι πια. Κι αφού Τον εμπιστευθείς Τον ανακαλύπτεις όλο και περισσότερο. Οπότε τα λόγια του Χριστού παύουν να είναι απλά εντολές, έχουν ξεφύγει εντελώς από την ανθρώπινη έννοια της εντολής που είπαμε πριν και γίνονται αποκάλυψη του Θεού.

Εννοείται ότι, στο βαθμό που συμβαίνει αυτό, λίγο-λίγο παρέχει στον άνθρωπο περισσότερη ελευθερία γιατί τον βγάζει από τις δεσμεύσεις των παθών που μας κρατάνε όλους περιορισμένους. Πρόκειται γι' αυτό που έχουν βιώσει οι Άγιοι ότι κατόπιν το καλό αρχίζει και σου γίνεται συνήθεια, με την έννοια ότι μπαίνει μέσα στη φύση σου. Αυτό σημαίνει ότι έχει διευρυνθεί η ελευθερία σου. Δεν πιέζεσαι πια από την εντολή διότι είσαι σε σχέση με το Χριστό πλέον. Και το κάνεις από το κίνητρο που σου δίνει η ουσιαστική σχέση, το οποίο είναι κίνητρο αγάπης.

Θερμός Βασίλειος. «Ο έξω χρόνος και ο μέσα καιρός»- Εκδόσεις Αρμός